Środki zapobiegawcze to przewidziane przez Kodeks postępowania karnego instrumenty, które mają zabezpieczyć prawidłowy tok postępowania karnego. Mogą być stosowane wobec podejrzanego albo oskarżonego, jeżeli zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, a jednocześnie zachodzi potrzeba zabezpieczenia dalszego przebiegu sprawy.

Środki zapobiegawcze, a w szczególności tymczasowe aresztowanie poprzedzone zatrzymaniem, należą do najbardziej dolegliwych instrumentów procesowych. W praktyce pierwsze godziny po zatrzymaniu często stawiają podejrzanego w sytuacji wyraźnej nierównowagi wobec organów ścigania. Z jednej strony znajduje się osoba zatrzymana, pozbawiona swobody, często zaskoczona sytuacją i pozbawiona bieżącego kontaktu z bliskimi. Z drugiej strony występują funkcjonariusze Policji, prokurator oraz zgromadzony już materiał procesowy. W takich warunkach szczególnego znaczenia nabiera obecność obrońcy, który czuwa nad prawidłowością czynności, chroni podejrzanego przed pochopnym składaniem wyjaśnień oraz dba o to, aby jego stanowisko nie zostało ukształtowane wyłącznie pod wpływem presji sytuacyjnej albo jednostronnie przyjętej tezy śledczej.

Decyzje podejmowane bezpośrednio po zatrzymaniu, podczas pierwszego przesłuchania oraz w ciągu pierwszych godzin po przedstawieniu zarzutów mogą rzutować na całą sprawę karną. Dlatego udział adwokata w sprawie karnej już od pierwszych czynności może mieć kluczowe znaczenie. W wielu sprawach to, co wydarzy się w ciągu pierwszych 72 godzin od zatrzymania, wpływa nie tylko na decyzję o ewentualnym tymczasowym aresztowaniu, ale również na dalszą linię obrony.

Zatrzymanie

W sprawach, w których dochodzi do zatrzymania, czas ma zasadnicze znaczenie. Zatrzymanie może trwać do 48 godzin. Jeżeli w tym czasie prokurator skieruje do sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, sąd powinien rozpoznać taki wniosek przed upływem kolejnych 24 godzin. W praktyce oznacza to, że w ciągu około 72 godzin może rozstrzygnąć się, czy podejrzany odzyska wolność, czy zostanie tymczasowo aresztowany.

Ten etap sprawy jest szczególnie istotny, ponieważ właśnie wtedy:

  • podejrzany jest często po raz pierwszy przesłuchiwany,
  • zapada decyzja, czy składać wyjaśnienia, czy odmówić ich składania,
  • prokurator może formułować wniosek o tymczasowe aresztowanie,
  • sąd ocenia, czy areszt jest konieczny,
  • obrona może przedstawić argumenty za zastosowaniem środków wolnościowych,
  • można złożyć dokumenty potwierdzające stałe miejsce zamieszkania, pracę, rodzinę, stan zdrowia lub inne okoliczności przemawiające przeciwko aresztowi.

Z tego powodu kontakt z adwokatem powinien nastąpić możliwie szybko, najlepiej bezpośrednio po zatrzymaniu albo po uzyskaniu informacji, że wobec bliskiej osoby prowadzone są czynności procesowe.

W praktyce z prośbą o pomoc prawną po zatrzymaniu najczęściej zgłaszają się osoby bliskie podejrzanego. Jest to naturalne, ponieważ osoba zatrzymana często nie ma realnej możliwości samodzielnego zorganizowania obrony. Może nie znać numeru telefonu do adwokata, może być zdezorientowana, znajdować się pod silnym stresem albo nie wiedzieć, jakie decyzje procesowe powinna podjąć.

Dlatego w sytuacji zatrzymania nie warto zakładać, że podejrzany sam skontaktuje się z obrońcą. Jeżeli rodzina albo osoba bliska wie o zatrzymaniu, powinna możliwie szybko skontaktować się z adwokatem. Adwokat może udzielić podstawowych informacji, wyjaśnić możliwy przebieg najbliższych czynności oraz wskazać, jakie dokumenty albo informacje mogą mieć znaczenie dla sprawy.

Kodeks postępowania karnego przewiduje, że do czasu ustanowienia obrońcy przez podejrzanego pozbawionego wolności, obrońcę może ustanowić inna osoba. W praktyce oznacza to, że każda osoba może udzielić adwokatowi upoważnienia do obrony, na podstawie którego adwokat może podjąć pierwsze czynności w sprawie, skontaktować się z organem prowadzącym postępowanie, dążyć do spotkania z zatrzymanym, uczestniczyć w czynnościach z jego udziałem oraz ustalić, czy podejrzany chce korzystać z pomocy wybranego obrońcy.

Takie działanie ma szczególne znaczenie wtedy, gdy zatrzymany ma zostać przesłuchany albo gdy istnieje ryzyko skierowania przez prokuratora wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania. W takich sytuacjach szybka reakcja osoby bliskiej może przesądzić o tym, czy podejrzany będzie korzystał z pomocy obrońcy już na najważniejszym, początkowym etapie sprawy.

Tymczasowe aresztowanie jako najsurowszy środek zapobiegawczy

Tymczasowe aresztowanie jest najbardziej dolegliwym środkiem zapobiegawczym. Polega na faktycznym pozbawieniu wolności podejrzanego albo oskarżonego jeszcze przed wydaniem prawomocnego wyroku. Z tego względu powinno być stosowane wyjątkowo, gdy inne, łagodniejsze środki zapobiegawcze są niewystarczające.

Podstawą wniosku o tymczasowe aresztowanie są najczęściej argumenty dotyczące:

  • obawy ucieczki albo ukrywania się,
  • obawy bezprawnego wpływania na świadków lub innych uczestników postępowania,
  • ryzyka utrudniania postępowania,
  • grożącej podejrzanemu surowej kary,
  • wyjątkowo, obawy popełnienia kolejnego poważnego przestępstwa.

W praktyce stosowanie tymczasowego aresztowania w Polsce od lat budzi poważne zastrzeżenia. W raportach i wystąpieniach organizacji zajmujących się ochroną praw człowieka wskazuje się, że środek ten bywa stosowany zbyt często, a jego przedłużanie może przybierać charakter automatyczny. Problem ten był wielokrotnie opisywany m.in. przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz organizacje monitorujące praktykę wymiaru sprawiedliwości.

Dlatego rola obrońcy w sprawach aresztowych jest szczególna. Adwokat bywa jedyną osobą, która może realnie i szybko uzyskać informacje o sytuacji tymczasowo aresztowanego, porozmawiać z nim o przebiegu sprawy, przekazać rodzinie podstawowe informacje mieszczące się w granicach tajemnicy obrończej oraz tajemnicy śledztwa, a także podjąć działania zmierzające do uchylenia aresztu albo zastąpienia go środkiem wolnościowym, takim jak poręczenie majątkowe, dozór Policji lub zakaz opuszczania kraju.

Warto pamiętać, że tymczasowe aresztowanie może zostać zastosowane wyłącznie przez sąd. W postępowaniu przygotowawczym sąd rejonowy, stosując tymczasowe aresztowanie po raz pierwszy, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Od postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania podejrzanemu oraz jego obrońcy przysługuje prawo do wniesienia zażalenia w terminie 7 dni  od dnia ogłoszenia postanowienia, a jeżeli podejrzany nie był obecny przy jego ogłoszeniu, od dnia doręczenia mu odpisu postanowienia. Termin ten ma w praktyce bardzo duże znaczenie. Jego przekroczenie może spowodować, że postanowienie o tymczasowym aresztowaniu stanie się prawomocne, a podejrzany pozostanie w areszcie przez okres wskazany przez sąd, często nawet przez pełne 3 miesiące. Dlatego w sprawach aresztowych szybkie działanie obrońcy jest szczególnie istotne, a przygotowanie zażalenia nie powinno być odkładane na ostatni moment.

Poręczenie majątkowe, czyli kaucja w sprawie karnej

Poręczenie majątkowe jest jednym z podstawowych środków zapobiegawczych alternatywnych wobec tymczasowego aresztowania. W praktyce często określane jest jako kaucja, choć Kodeks postępowania karnego posługuje się pojęciem poręczenia majątkowego.

Poręczenie może polegać na wpłacie określonej kwoty pieniędzy, ustanowieniu zabezpieczenia majątkowego albo złożeniu wartościowych przedmiotów. Jego celem jest zapewnienie, że podejrzany albo oskarżony będzie stawiał się na wezwania organów procesowych i nie będzie utrudniał postępowania.

W dobrze przygotowanym wniosku o zastosowanie poręczenia majątkowego zamiast tymczasowego aresztowania warto wykazać, że:

  • podejrzany ma stałe miejsce zamieszkania,
  • posiada rodzinę, pracę lub inne trwałe związki z miejscem pobytu,
  • nie zachodzi realna obawa ucieczki,
  • nie ma podstaw do przyjęcia, że będzie wpływał na świadków,
  • określona kwota poręczenia będzie wystarczająca dla zabezpieczenia toku postępowania.

Poręczenie majątkowe może być szczególnie istotne w sprawach, w których prokurator domaga się aresztu, ale postawa podejrzanego i okoliczności sprawy pozwalają na zastosowanie mniej dolegliwego środka.

Dozór Policji

Dozór Policji polega na nałożeniu na podejrzanego albo oskarżonego określonych obowiązków, najczęściej obowiązku stawiennictwa w jednostce Policji najbliższej miejscu zamieszkania w wyznaczonych terminach. Może być połączony z dodatkowymi ograniczeniami, np. zakazem kontaktowania się z określonymi osobami, zakazem przebywania w określonych miejscach albo obowiązkiem informowania o zmianie miejsca pobytu.

Dozór Policji, podobnie jak poręczenie majątkowe, jest środkiem wolnościowym. Oznacza to, że pozwala podejrzanemu pozostawać na wolności, pracować, prowadzić działalność gospodarczą i funkcjonować w rodzinie, przy jednoczesnym zabezpieczeniu interesów postępowania.

W praktyce obrona może wnosić o zastosowanie dozoru Policji zamiast tymczasowego aresztowania, jeżeli nie ma potrzeby izolowania podejrzanego, a wystarczające jest nałożenie na niego konkretnych obowiązków kontrolnych.

Zakaz opuszczania kraju i zatrzymanie paszportu

Zakaz opuszczania kraju może zostać zastosowany wtedy, gdy organ prowadzący postępowanie obawia się, że podejrzany albo oskarżony może wyjechać z Polski i w ten sposób utrudnić prowadzenie sprawy. Z zakazem może wiązać się zatrzymanie paszportu albo zakaz wydania dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy.

Zakaz opuszczania kraju i zatrzymanie paszportu często są stosowane jako uzupełnienie innych środków wolnościowych, zwłaszcza dozoru Policji, jeżeli nie zachodzą podstawy do zastosowania tymczasowego aresztowania. W praktyce środek ten bywa stosowany wobec osób, które wcześniej pracowały za granicą, posiadają rodzinę poza Polską albo utrzymują regularne kontakty zawodowe lub osobiste poza krajem. Również ten środek powinien być oceniany indywidualnie i stosowany tylko wtedy, gdy rzeczywiście jest niezbędny do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania.

Zakaz kontaktowania się i zakaz zbliżania się

Zakaz kontaktowania się z określonymi osobami oraz zakaz zbliżania się do określonych osób lub miejsc są środkami zapobiegawczymi stosowanymi przede wszystkim wtedy, gdy organ prowadzący postępowanie wskazuje na ryzyko wpływania na pokrzywdzonego, świadków albo współpodejrzanych.

W praktyce środki te często nie występują samodzielnie, lecz jako uzupełnienie innych środków wolnościowych, w szczególności dozoru Policji, poręczenia majątkowego albo zakazu opuszczania kraju. Ich zastosowanie może służyć wykazaniu, że prawidłowy tok postępowania da się zabezpieczyć bez konieczności izolowania podejrzanego w warunkach tymczasowego aresztowania.

Tego rodzaju zakazy powinny być określone precyzyjnie. Znaczenie ma nie tylko samo wskazanie osób, z którymi podejrzany nie może się kontaktować, ale również zakres zakazu, sposób jego wykonywania i czas obowiązywania. Zbyt szeroko sformułowany zakaz może w praktyce utrudniać normalne funkcjonowanie, wykonywanie pracy, prowadzenie działalności gospodarczej albo realizowanie obowiązków rodzinnych.

Jak kwestionować środek zapobiegawczy?

Na postanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego co do zasady przysługuje zażalenie. W zależności od rodzaju środka oraz etapu sprawy możliwe jest również składanie wniosków o uchylenie albo zmianę środka zapobiegawczego.

W przypadku tymczasowego aresztowania obrona może domagać się w szczególności:

  • uchylenia aresztu,
  • zmiany aresztu na poręczenie majątkowe,
  • zmiany aresztu na dozór Policji,
  • zastosowania zakazu opuszczania kraju zamiast aresztu,
  • zastosowania zakazu kontaktowania się z określonymi osobami,
  • skrócenia okresu stosowania aresztu,
  • odmowy przedłużenia tymczasowego aresztowania.

Skuteczne kwestionowanie środka zapobiegawczego wymaga odniesienia się do konkretnych argumentów prokuratora albo sądu. W sprawach aresztowych szczególne znaczenie ma wykazanie, że obawy wskazywane przez organ są zbyt ogólne, hipotetyczne albo mogą zostać zabezpieczone mniej dolegliwymi środkami.

Pomoc adwokata po zatrzymaniu i w sprawach aresztowych. Honorarium adwokackie

W sprawach dotyczących zatrzymania, tymczasowego aresztowania i innych środków zapobiegawczych istotne jest natychmiastowe działanie. Adwokat może skontaktować się z organem prowadzącym postępowanie, podjąć próbę kontaktu z zatrzymanym, uczestniczyć w przesłuchaniu, przygotować dokumenty potrzebne na posiedzenie aresztowe, przedstawić argumenty przeciwko zastosowaniu aresztu oraz złożyć zażalenie na postanowienie sądu.

Pomoc obrońcy może obejmować w szczególności:

  • kontakt z zatrzymanym albo jego osobami bliskimi,
  • udział w pierwszym przesłuchaniu,
  • analizę zarzutów oraz materiału przedstawionego przez organ jako uzasadnienie dla zastosowania środka zapobiegawczego,
  • przygotowanie stanowiska na posiedzenie aresztowe,
  • zgromadzenie dokumentów dotyczących pracy, rodziny, zdrowia i miejsca zamieszkania,
  • przygotowanie argumentacji za zastosowaniem środków wolnościowych,
  • złożenie wniosku o zastosowanie poręczenia majątkowego, dozoru Policji, zakazu opuszczania kraju lub innych środków wolnościowych,
  • udział w posiedzeniu sądu w przedmiocie tymczasowego aresztowania,
  • sporządzenie zażalenia na tymczasowe aresztowanie,
  • składanie dalszych wniosków o zmianę albo uchylenie środka zapobiegawczego.

W sprawach aresztowych obrońca musi działać szybko i w pełni zaangażować się w sprawę. Często oznacza to konieczność pilnej reorganizacji innych obowiązków zawodowych, przesunięcia zaplanowanych czynności, rozdzielenia zadań pomiędzy członków zespołu kancelarii oraz pozostawania w stałym kontakcie z rodziną zatrzymanego. Jeżeli czynności z udziałem podejrzanego kolidują z wcześniej wyznaczonymi rozprawami albo innymi obowiązkami procesowymi, konieczne może być również wsparcie innych adwokatów lub aplikantów adwokackich.

Koszt podjęcia obrony w sprawie, w której istnieje ryzyko zastosowania tymczasowego aresztowania, rozpoczyna się od kwoty 4.000 zł. Kwota ta obejmuje podstawowe czynności podejmowane na początkowym etapie sprawy, w szczególności kontakt z osobą zgłaszającą sprawę, wstępną analizę sytuacji procesowej, kontakt z organami prowadzącymi postępowanie, przygotowanie do pierwszych czynności, udział w pierwszym posiedzeniu aresztowym oraz sporządzenie zażalenia na postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, jeżeli areszt zostanie zastosowany.

Jeżeli sprawa wymaga dalszego prowadzenia obrony, kolejnych posiedzeń w przedmiocie przedłużenia tymczasowego aresztowania, składania dalszych wniosków o uchylenie albo zmianę środka zapobiegawczego, udziału w dodatkowych przesłuchaniach, dojazdów poza siedzibę kancelarii albo podjęcia innych czynności wykraczających poza podstawowy zakres pilnej interwencji, wysokość dalszego honorarium jest ustalana indywidualnie, z uwzględnieniem przewidywanego nakładu pracy oraz stawki godzinowej.

Cennik godzinowy dostępny jest na stronie internetowej www.adwokatkrupinski.pl

Adwokat Kluczbork, środki zapobiegawcze i tymczasowe aresztowanie

Kancelaria Adwokacka adw. Piotra Krupińskiego w Kluczborku prowadzi sprawy karne, w tym sprawy dotyczące zatrzymań, tymczasowego aresztowania, dozoru Policji, poręczenia majątkowego oraz innych środków zapobiegawczych na terenie województwa Opolskiego, w szczególności: Kluczborka, Olesna, Namysłowa oraz Opola.

Pomoc prawna obejmuje zarówno działania podejmowane bezpośrednio po zatrzymaniu, jak i reprezentację na dalszym etapie postępowania, w tym sporządzanie zażaleń, wniosków o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego oraz udział w posiedzeniach sądu.

W sprawach karnych początkowy etap postępowania ma bardzo duże znaczenie. Błędy popełnione bezpośrednio po zatrzymaniu mogą być trudne do naprawienia na późniejszych etapach sprawy. Dlatego w przypadku zatrzymania albo ryzyka skierowania wniosku o tymczasowe aresztowanie nie warto zwlekać z kontaktem z obrońcą.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W indywidualnej sprawie zawsze warto skonsultować się z adwokatem.

adw. Piotr Krupiński