\u015arodki zapobiegawcze to przewidziane przez Kodeks post\u0119powania karnego instrumenty, kt\u00f3re maj\u0105 zabezpieczy\u0107 prawid\u0142owy tok post\u0119powania karnego. Mog\u0105 by\u0107 stosowane wobec podejrzanego albo oskar\u017conego, je\u017celi zebrane dowody wskazuj\u0105 na du\u017ce prawdopodobie\u0144stwo pope\u0142nienia przest\u0119pstwa, a jednocze\u015bnie zachodzi potrzeba zabezpieczenia dalszego przebiegu sprawy.<\/p>\n
\u015arodki zapobiegawcze, a w szczeg\u00f3lno\u015bci tymczasowe aresztowanie poprzedzone zatrzymaniem, nale\u017c\u0105 do najbardziej dolegliwych instrument\u00f3w procesowych. W praktyce pierwsze godziny po zatrzymaniu cz\u0119sto stawiaj\u0105 podejrzanego w sytuacji wyra\u017anej nier\u00f3wnowagi wobec organ\u00f3w \u015bcigania. Z jednej strony znajduje si\u0119 osoba zatrzymana, pozbawiona swobody, cz\u0119sto zaskoczona sytuacj\u0105 i pozbawiona bie\u017c\u0105cego kontaktu z bliskimi. Z drugiej strony wyst\u0119puj\u0105 funkcjonariusze Policji, prokurator oraz zgromadzony ju\u017c materia\u0142 procesowy. W takich warunkach szczeg\u00f3lnego znaczenia nabiera obecno\u015b\u0107 obro\u0144cy, kt\u00f3ry czuwa nad prawid\u0142owo\u015bci\u0105 czynno\u015bci, chroni podejrzanego przed pochopnym sk\u0142adaniem wyja\u015bnie\u0144 oraz dba o to, aby jego stanowisko nie zosta\u0142o ukszta\u0142towane wy\u0142\u0105cznie pod wp\u0142ywem presji sytuacyjnej albo jednostronnie przyj\u0119tej tezy \u015bledczej.<\/p>\n
Decyzje podejmowane bezpo\u015brednio po zatrzymaniu, podczas pierwszego przes\u0142uchania oraz w ci\u0105gu pierwszych godzin po przedstawieniu zarzut\u00f3w mog\u0105 rzutowa\u0107 na ca\u0142\u0105 spraw\u0119 karn\u0105. Dlatego udzia\u0142 adwokata w sprawie karnej ju\u017c od pierwszych czynno\u015bci mo\u017ce mie\u0107 kluczowe znaczenie. W wielu sprawach to, co wydarzy si\u0119 w ci\u0105gu pierwszych 72 godzin od zatrzymania, wp\u0142ywa nie tylko na decyzj\u0119 o ewentualnym tymczasowym aresztowaniu, ale r\u00f3wnie\u017c na dalsz\u0105 lini\u0119 obrony.<\/p>\n
W sprawach, w kt\u00f3rych dochodzi do zatrzymania, czas ma zasadnicze znaczenie. Zatrzymanie mo\u017ce trwa\u0107 do 48 godzin. Je\u017celi w tym czasie prokurator skieruje do s\u0105du wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, s\u0105d powinien rozpozna\u0107 taki wniosek przed up\u0142ywem kolejnych 24 godzin. W praktyce oznacza to, \u017ce w ci\u0105gu oko\u0142o 72 godzin mo\u017ce rozstrzygn\u0105\u0107 si\u0119, czy podejrzany odzyska wolno\u015b\u0107, czy zostanie tymczasowo aresztowany.<\/p>\n
Ten etap sprawy jest szczeg\u00f3lnie istotny, poniewa\u017c w\u0142a\u015bnie wtedy:<\/p>\n
Z tego powodu kontakt z adwokatem powinien nast\u0105pi\u0107 mo\u017cliwie szybko, najlepiej bezpo\u015brednio po zatrzymaniu albo po uzyskaniu informacji, \u017ce wobec bliskiej osoby prowadzone s\u0105 czynno\u015bci procesowe.<\/p>\n
W praktyce z pro\u015bb\u0105 o pomoc prawn\u0105 po zatrzymaniu najcz\u0119\u015bciej zg\u0142aszaj\u0105 si\u0119 osoby bliskie podejrzanego. Jest to naturalne, poniewa\u017c osoba zatrzymana cz\u0119sto nie ma realnej mo\u017cliwo\u015bci samodzielnego zorganizowania obrony. Mo\u017ce nie zna\u0107 numeru telefonu do adwokata, mo\u017ce by\u0107 zdezorientowana, znajdowa\u0107 si\u0119 pod silnym stresem albo nie wiedzie\u0107, jakie decyzje procesowe powinna podj\u0105\u0107.<\/p>\n
Dlatego w sytuacji zatrzymania nie warto zak\u0142ada\u0107, \u017ce podejrzany sam skontaktuje si\u0119 z obro\u0144c\u0105. Je\u017celi rodzina albo osoba bliska wie o zatrzymaniu, powinna mo\u017cliwie szybko skontaktowa\u0107 si\u0119 z adwokatem. Adwokat mo\u017ce udzieli\u0107 podstawowych informacji, wyja\u015bni\u0107 mo\u017cliwy przebieg najbli\u017cszych czynno\u015bci oraz wskaza\u0107, jakie dokumenty albo informacje mog\u0105 mie\u0107 znaczenie dla sprawy.<\/p>\n
Kodeks post\u0119powania karnego przewiduje, \u017ce do czasu ustanowienia obro\u0144cy przez podejrzanego pozbawionego wolno\u015bci, obro\u0144c\u0119 mo\u017ce ustanowi\u0107 inna osoba. W praktyce oznacza to, \u017ce ka\u017cda osoba mo\u017ce udzieli\u0107 adwokatowi upowa\u017cnienia do obrony, na podstawie kt\u00f3rego adwokat mo\u017ce podj\u0105\u0107 pierwsze czynno\u015bci w sprawie, skontaktowa\u0107 si\u0119 z organem prowadz\u0105cym post\u0119powanie, d\u0105\u017cy\u0107 do spotkania z zatrzymanym, uczestniczy\u0107 w czynno\u015bciach z jego udzia\u0142em oraz ustali\u0107, czy podejrzany chce korzysta\u0107 z pomocy wybranego obro\u0144cy.<\/p>\n
Takie dzia\u0142anie ma szczeg\u00f3lne znaczenie wtedy, gdy zatrzymany ma zosta\u0107 przes\u0142uchany albo gdy istnieje ryzyko skierowania przez prokuratora wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania. W takich sytuacjach szybka reakcja osoby bliskiej mo\u017ce przes\u0105dzi\u0107 o tym, czy podejrzany b\u0119dzie korzysta\u0142 z pomocy obro\u0144cy ju\u017c na najwa\u017cniejszym, pocz\u0105tkowym etapie sprawy.<\/p>\n
Tymczasowe aresztowanie jest najbardziej dolegliwym \u015brodkiem zapobiegawczym. Polega na faktycznym pozbawieniu wolno\u015bci podejrzanego albo oskar\u017conego jeszcze przed wydaniem prawomocnego wyroku. Z tego wzgl\u0119du powinno by\u0107 stosowane wyj\u0105tkowo, gdy inne, \u0142agodniejsze \u015brodki zapobiegawcze s\u0105 niewystarczaj\u0105ce.<\/p>\n
Podstaw\u0105 wniosku o tymczasowe aresztowanie s\u0105 najcz\u0119\u015bciej argumenty dotycz\u0105ce:<\/p>\n
W praktyce stosowanie tymczasowego aresztowania w Polsce od lat budzi powa\u017cne zastrze\u017cenia. W raportach i wyst\u0105pieniach organizacji zajmuj\u0105cych si\u0119 ochron\u0105 praw cz\u0142owieka wskazuje si\u0119, \u017ce \u015brodek ten bywa stosowany zbyt cz\u0119sto, a jego przed\u0142u\u017canie mo\u017ce przybiera\u0107 charakter automatyczny. Problem ten by\u0142 wielokrotnie opisywany m.in. przez Helsi\u0144sk\u0105 Fundacj\u0119 Praw Cz\u0142owieka, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz organizacje monitoruj\u0105ce praktyk\u0119 wymiaru sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n
Dlatego rola obro\u0144cy w sprawach aresztowych jest szczeg\u00f3lna. Adwokat bywa jedyn\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce realnie i szybko uzyska\u0107 informacje o sytuacji tymczasowo aresztowanego, porozmawia\u0107 z nim o przebiegu sprawy, przekaza\u0107 rodzinie podstawowe informacje mieszcz\u0105ce si\u0119 w granicach tajemnicy obro\u0144czej oraz tajemnicy \u015bledztwa, a tak\u017ce podj\u0105\u0107 dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do uchylenia aresztu albo zast\u0105pienia go \u015brodkiem wolno\u015bciowym, takim jak por\u0119czenie maj\u0105tkowe, doz\u00f3r Policji lub zakaz opuszczania kraju.<\/p>\n
Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce tymczasowe aresztowanie mo\u017ce zosta\u0107 zastosowane wy\u0142\u0105cznie przez s\u0105d. W post\u0119powaniu przygotowawczym s\u0105d rejonowy, stosuj\u0105c tymczasowe aresztowanie po raz pierwszy, oznacza jego termin na okres nie d\u0142u\u017cszy ni\u017c 3 miesi\u0105ce. Od postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania podejrzanemu oraz jego obro\u0144cy przys\u0142uguje prawo do wniesienia za\u017calenia w terminie 7 dni \u00a0od dnia og\u0142oszenia postanowienia, a je\u017celi podejrzany nie by\u0142 obecny przy jego og\u0142oszeniu, od dnia dor\u0119czenia mu odpisu postanowienia. Termin ten ma w praktyce bardzo du\u017ce znaczenie. Jego przekroczenie mo\u017ce spowodowa\u0107, \u017ce postanowienie o tymczasowym aresztowaniu stanie si\u0119 prawomocne, a podejrzany pozostanie w areszcie przez okres wskazany przez s\u0105d, cz\u0119sto nawet przez pe\u0142ne 3 miesi\u0105ce. Dlatego w sprawach aresztowych szybkie dzia\u0142anie obro\u0144cy jest szczeg\u00f3lnie istotne, a przygotowanie za\u017calenia nie powinno by\u0107 odk\u0142adane na ostatni moment.<\/p>\n
Por\u0119czenie maj\u0105tkowe jest jednym z podstawowych \u015brodk\u00f3w zapobiegawczych alternatywnych wobec tymczasowego aresztowania. W praktyce cz\u0119sto okre\u015blane jest jako kaucja, cho\u0107 Kodeks post\u0119powania karnego pos\u0142uguje si\u0119 poj\u0119ciem por\u0119czenia maj\u0105tkowego.<\/p>\n
Por\u0119czenie mo\u017ce polega\u0107 na wp\u0142acie okre\u015blonej kwoty pieni\u0119dzy, ustanowieniu zabezpieczenia maj\u0105tkowego albo z\u0142o\u017ceniu warto\u015bciowych przedmiot\u00f3w. Jego celem jest zapewnienie, \u017ce podejrzany albo oskar\u017cony b\u0119dzie stawia\u0142 si\u0119 na wezwania organ\u00f3w procesowych i nie b\u0119dzie utrudnia\u0142 post\u0119powania.<\/p>\n
W dobrze przygotowanym wniosku o zastosowanie por\u0119czenia maj\u0105tkowego zamiast tymczasowego aresztowania warto wykaza\u0107, \u017ce:<\/p>\n
Por\u0119czenie maj\u0105tkowe mo\u017ce by\u0107 szczeg\u00f3lnie istotne w sprawach, w kt\u00f3rych prokurator domaga si\u0119 aresztu, ale postawa podejrzanego i okoliczno\u015bci sprawy pozwalaj\u0105 na zastosowanie mniej dolegliwego \u015brodka.<\/p>\n
Doz\u00f3r Policji polega na na\u0142o\u017ceniu na podejrzanego albo oskar\u017conego okre\u015blonych obowi\u0105zk\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej obowi\u0105zku stawiennictwa w jednostce Policji najbli\u017cszej miejscu zamieszkania w wyznaczonych terminach. Mo\u017ce by\u0107 po\u0142\u0105czony z dodatkowymi ograniczeniami, np. zakazem kontaktowania si\u0119 z okre\u015blonymi osobami, zakazem przebywania w okre\u015blonych miejscach albo obowi\u0105zkiem informowania o zmianie miejsca pobytu.<\/p>\n
Doz\u00f3r Policji, podobnie jak por\u0119czenie maj\u0105tkowe, jest \u015brodkiem wolno\u015bciowym. Oznacza to, \u017ce pozwala podejrzanemu pozostawa\u0107 na wolno\u015bci, pracowa\u0107, prowadzi\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 i funkcjonowa\u0107 w rodzinie, przy jednoczesnym zabezpieczeniu interes\u00f3w post\u0119powania.<\/p>\n
W praktyce obrona mo\u017ce wnosi\u0107 o zastosowanie dozoru Policji zamiast tymczasowego aresztowania, je\u017celi nie ma potrzeby izolowania podejrzanego, a wystarczaj\u0105ce jest na\u0142o\u017cenie na niego konkretnych obowi\u0105zk\u00f3w kontrolnych.<\/p>\n
Zakaz opuszczania kraju mo\u017ce zosta\u0107 zastosowany wtedy, gdy organ prowadz\u0105cy post\u0119powanie obawia si\u0119, \u017ce podejrzany albo oskar\u017cony mo\u017ce wyjecha\u0107 z Polski i w ten spos\u00f3b utrudni\u0107 prowadzenie sprawy. Z zakazem mo\u017ce wi\u0105za\u0107 si\u0119 zatrzymanie paszportu albo zakaz wydania dokumentu uprawniaj\u0105cego do przekroczenia granicy.<\/p>\n
Zakaz opuszczania kraju i zatrzymanie paszportu cz\u0119sto s\u0105 stosowane jako uzupe\u0142nienie innych \u015brodk\u00f3w wolno\u015bciowych, zw\u0142aszcza dozoru Policji, je\u017celi nie zachodz\u0105 podstawy do zastosowania tymczasowego aresztowania. W praktyce \u015brodek ten bywa stosowany wobec os\u00f3b, kt\u00f3re wcze\u015bniej pracowa\u0142y za granic\u0105, posiadaj\u0105 rodzin\u0119 poza Polsk\u0105 albo utrzymuj\u0105 regularne kontakty zawodowe lub osobiste poza krajem. R\u00f3wnie\u017c ten \u015brodek powinien by\u0107 oceniany indywidualnie i stosowany tylko wtedy, gdy rzeczywi\u015bcie jest niezb\u0119dny do zabezpieczenia prawid\u0142owego toku post\u0119powania.<\/p>\n
Zakaz kontaktowania si\u0119 z okre\u015blonymi osobami oraz zakaz zbli\u017cania si\u0119 do okre\u015blonych os\u00f3b lub miejsc s\u0105 \u015brodkami zapobiegawczymi stosowanymi przede wszystkim wtedy, gdy organ prowadz\u0105cy post\u0119powanie wskazuje na ryzyko wp\u0142ywania na pokrzywdzonego, \u015bwiadk\u00f3w albo wsp\u00f3\u0142podejrzanych.<\/p>\n
W praktyce \u015brodki te cz\u0119sto nie wyst\u0119puj\u0105 samodzielnie, lecz jako uzupe\u0142nienie innych \u015brodk\u00f3w wolno\u015bciowych, w szczeg\u00f3lno\u015bci dozoru Policji, por\u0119czenia maj\u0105tkowego albo zakazu opuszczania kraju. Ich zastosowanie mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 wykazaniu, \u017ce prawid\u0142owy tok post\u0119powania da si\u0119 zabezpieczy\u0107 bez konieczno\u015bci izolowania podejrzanego w warunkach tymczasowego aresztowania.<\/p>\n
Tego rodzaju zakazy powinny by\u0107 okre\u015blone precyzyjnie. Znaczenie ma nie tylko samo wskazanie os\u00f3b, z kt\u00f3rymi podejrzany nie mo\u017ce si\u0119 kontaktowa\u0107, ale r\u00f3wnie\u017c zakres zakazu, spos\u00f3b jego wykonywania i czas obowi\u0105zywania. Zbyt szeroko sformu\u0142owany zakaz mo\u017ce w praktyce utrudnia\u0107 normalne funkcjonowanie, wykonywanie pracy, prowadzenie dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej albo realizowanie obowi\u0105zk\u00f3w rodzinnych.<\/p>\n
Na postanowienie o zastosowaniu \u015brodka zapobiegawczego co do zasady przys\u0142uguje za\u017calenie. W zale\u017cno\u015bci od rodzaju \u015brodka oraz etapu sprawy mo\u017cliwe jest r\u00f3wnie\u017c sk\u0142adanie wniosk\u00f3w o uchylenie albo zmian\u0119 \u015brodka zapobiegawczego.<\/p>\n
W przypadku tymczasowego aresztowania obrona mo\u017ce domaga\u0107 si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci:<\/p>\n
Skuteczne kwestionowanie \u015brodka zapobiegawczego wymaga odniesienia si\u0119 do konkretnych argument\u00f3w prokuratora albo s\u0105du. W sprawach aresztowych szczeg\u00f3lne znaczenie ma wykazanie, \u017ce obawy wskazywane przez organ s\u0105 zbyt og\u00f3lne, hipotetyczne albo mog\u0105 zosta\u0107 zabezpieczone mniej dolegliwymi \u015brodkami.<\/p>\n
W sprawach dotycz\u0105cych zatrzymania, tymczasowego aresztowania i innych \u015brodk\u00f3w zapobiegawczych istotne jest natychmiastowe dzia\u0142anie. Adwokat mo\u017ce skontaktowa\u0107 si\u0119 z organem prowadz\u0105cym post\u0119powanie, podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 kontaktu z zatrzymanym, uczestniczy\u0107 w przes\u0142uchaniu, przygotowa\u0107 dokumenty potrzebne na posiedzenie aresztowe, przedstawi\u0107 argumenty przeciwko zastosowaniu aresztu oraz z\u0142o\u017cy\u0107 za\u017calenie na postanowienie s\u0105du.<\/p>\n
Pomoc obro\u0144cy mo\u017ce obejmowa\u0107 w szczeg\u00f3lno\u015bci:<\/p>\n
W sprawach aresztowych obro\u0144ca musi dzia\u0142a\u0107 szybko i w pe\u0142ni zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 w spraw\u0119. Cz\u0119sto oznacza to konieczno\u015b\u0107 pilnej reorganizacji innych obowi\u0105zk\u00f3w zawodowych, przesuni\u0119cia zaplanowanych czynno\u015bci, rozdzielenia zada\u0144 pomi\u0119dzy cz\u0142onk\u00f3w zespo\u0142u kancelarii oraz pozostawania w sta\u0142ym kontakcie z rodzin\u0105 zatrzymanego. Je\u017celi czynno\u015bci z udzia\u0142em podejrzanego koliduj\u0105 z wcze\u015bniej wyznaczonymi rozprawami albo innymi obowi\u0105zkami procesowymi, konieczne mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c wsparcie innych adwokat\u00f3w lub aplikant\u00f3w adwokackich.<\/p>\n
Koszt podj\u0119cia obrony w sprawie, w kt\u00f3rej istnieje ryzyko zastosowania tymczasowego aresztowania, rozpoczyna si\u0119 od kwoty 4.000 z\u0142. Kwota ta obejmuje podstawowe czynno\u015bci podejmowane na pocz\u0105tkowym etapie sprawy, w szczeg\u00f3lno\u015bci kontakt z osob\u0105 zg\u0142aszaj\u0105c\u0105 spraw\u0119, wst\u0119pn\u0105 analiz\u0119 sytuacji procesowej, kontakt z organami prowadz\u0105cymi post\u0119powanie, przygotowanie do pierwszych czynno\u015bci, udzia\u0142 w pierwszym posiedzeniu aresztowym oraz sporz\u0105dzenie za\u017calenia na postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, je\u017celi areszt zostanie zastosowany.<\/p>\n
Je\u017celi sprawa wymaga dalszego prowadzenia obrony, kolejnych posiedze\u0144 w przedmiocie przed\u0142u\u017cenia tymczasowego aresztowania, sk\u0142adania dalszych wniosk\u00f3w o uchylenie albo zmian\u0119 \u015brodka zapobiegawczego, udzia\u0142u w dodatkowych przes\u0142uchaniach, dojazd\u00f3w poza siedzib\u0119 kancelarii albo podj\u0119cia innych czynno\u015bci wykraczaj\u0105cych poza podstawowy zakres pilnej interwencji, wysoko\u015b\u0107 dalszego honorarium jest ustalana indywidualnie, z uwzgl\u0119dnieniem przewidywanego nak\u0142adu pracy oraz stawki godzinowej.<\/p>\n